„Nie wykluczamy możliwości, że widzimy się wszyscy na wiosnę.”

Ta parafraza zdania z „Decyzji” Agnieszki Sztajer doskonale oddaje nastrój redakcji przygotowującej kolejny numer PP.

Redagowanie kwartalnika to praca długofalowa, zakładająca możliwość, ale nie pewność, istnienia czasopisma i miesiąca, w którym kwartalnik ma się ukazać. Niemal wszystkie teksty i prace powstają w odległym od ukazania się miejscu i czasie, i to, że się znajdują naraz w jednym i tym samym, niemal zawsze zawiera w sobie element nieprawdopodobieństwa.

W tym numerze najstarszy tekst pochodzi z 11 listopada 1864 roku, a najmłodszy z 21 lutego 2026. Można powiedzieć, że dwa wieki patrzą na was z marcowych stron.

Oczywiście jeśli i tym razem zdołały się wam ukazać.

Widok z okna. Piotr Piela (Cyprian Bukaj)

Ksantypa na Roztoczu. List elfów do Zimy. Kamila Niemczuk

Sąd starosty. Włodzimierz Aug.

Cmentarze – pamięć Pogranicza. Konkurs

Decyzja. Agnieszka Sztajer

Ksantypa na Roztoczu. Widoki (poza)roztoczańskie. Kamila Niemczuk

W drodze. Śladami obecności. Robert Gmiterek o Dariuszu Kosteckim.

Ruszowskie Nowiny. Na skraju Roztocza. Agnieszka Piela. Fotografie Bogusław Pupiec

Sabina i Tomasz. Kilka ze zbyt wielu epizodów. Dorota Grzymała. Obrazy i rysunki Katarzyna Makieła-Organisty.

Wigilijna androginia. Katarzyna Chochowska

Młyn w Suścu. Paweł Koda

Synowie stepu. Renata Ferenc-Pupek

Wielka Nocna Baba. Henryk Szkutnik

Narolskie okruchy. Wielkanoc. Mieczysław Gmiterek.

Roztoczańska Wenus. Patrycja Maczyńska

Myców. Piękne sarny na Grzędzie. Paweł Sawka

Grób Pański z Radruża. Janusz Mazur, Anita Kuchta-Kurasińska

Bohaterowie trylogii Henryka Sienkiewicza na Grzędzie Sokalskiej. Sławomir Litkowiec

O niezwykłych wizytach Włodzimierza Puchalskiego we dworze w Moroczynie. Ilona Winogrodzka

Ani słowa o … Jarczowie. Paweł Niedźwiedź

Byćmożeostanie spotkanie na Kniaziach. Krzysztof Wasilczyk

Wschodnia Dusza. Joanna Stasiewicz

Rozmowy na Pograniczu. Ze Stanisławem Krycińskim rozmawia Agnieszka Piela. Robert Gmiterek

Łówcza oczami najstarszego. Danuta Białek, Iwona Pawelec-Burczaniuk

Ostatni Mohikanin garncarstwa potylickiego, poszukiwany. Janusz Mazur

Wędrowny Zakład Portretowy. Myców. Cukierkowe jarmarki. Tomasz Michalski

Perypetie Belki na Roztoczu Wielkim. Monika Belka

Ramoliki. Cyprian Bukaj (Piotr Piela)

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek

Zacznijcie od widoku. Widok musi być. Nie wyobrażam sobie jakiejkolwiek Przestrzeni bez „Widoku z okna” Cypriana Bukaja, a właściwie to Piotra Pieli, o czym wiedzą wszyscy, którzy sumiennie od lat widoki Cypriana czytają. Tak jak Pinokio ma swego Gadającego Świerszcza, tak „Przestrzeń” ma Piotra, sumienie „Przestrzeni”. Czytajcie go, a nie zbłądzicie. A nawet jeśli zbłądzicie, to w doborowym towarzystwie.

– Philippe Gombart – Rachanie nocą.

– Dariusz Kostecki – Apokryf II

– Dorota Grzymała – Filip

– Katarzyna Makieła-Organisty

– Renata Ferenc-Pupek – Jak przyszła granica do Miłkowa.

– Paweł Niedźwiedź – Ani słowa o … Dłużniowie.

– Henryk Szkutnik – Ulica Kołłątaja.

– Agnieszka Piela – Oni wciąż tam są… w pamięci.

– Bogusław Pupiec – Bez słów.

– Agnieszka Sztajer – Leprozorium. Niewiara w czasie zarazy.

– Paweł Sawka

– Patrycja Maczyńska – Co skrywają Szkarady?

– Ryszard Karczmarski – Duchowość Pogranicza według Ryszarda Karczmarskiego

– Agnieszka Sztajer – Od Turobina jak król (rzecz o prochu).

– Matylda Rosińska-Távora – Wszędzie jest wojna.

– Katarzyna Chochowska – Chodywańce. Kołysanka

– Renata Ferenc-Pupek, Małgorzata Skulimowska – Rozmowa na Pograniczu.

– Paweł Koda – Cerkiew w Hrebennem.

– Ilona Winogrodzka, Irena Katarzyna Czerwińska – Czarna Madonna z dworu w Moroczynie.

– Grzegorz Ciećka – Współczesny drzeworyt ludowy i największy drzeworyt w Polsce.

– Sławomir Litkowiec – Żerniki – krótka historia 500-lecia szkolnictwa.

– Robert Gmiterek – Wskrzeszenie Anastazji.

– Tomasz Michalski – Wędrowny Zakład Portretowy.

– Monika Belka – Perypetie Belki na Roztoczu Wielkim. Z wizytą u bożka Dahana.

– Cyprian Bukaj – Ramoliki

Opowiadania, reportaże, eseje, wiersze, wspomnienia, dramat, fakty, mity. Sto szesnaście stron, sześćdziesiąt osiem zdjęć, trzy obrazy, dwa rysunki, grafika, drzeworyt, mapa i to, co najważniejsze – słowa, kilkadziesiąt tysięcy słów do czytania na Święta, w świątecznym przecież numerze.

Cykl wydawniczy Przestrzeni sprawia, że może ona dotrzeć do Was w dzień zimowego przesilenia. Od tego dnia dzień zaczyna odbierać sekunda po sekundzie, minuta po minucie czas nocy. Coraz więcej będzie w naszym miejscu ziemi światła.

W imieniu redakcji życzę wszystkim czytelnikom „Przestrzeni Pogranicza” zwycięstwa światła nad ciemnością.

A przynajmniej remisu.

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek

Szesnasty numer „Przestrzeni Pogranicza” zaczynamy „od Buga”, a kończymy w Wierszczycy, po drodze zaglądając do Szczebrzeszyna, Jarczowa, Chodywaniec, Narola, Lipska, Dziewięcierza, Lwowa, Wielkich Oczu, Żurawiec, Bełżca, Chlewisk, Rzeczycy (na wielbłądach), Mycowa, Tarnoszyna, Dłużniowa, Lisek, Sokala, Zamościa, Chłopiatyna, Budynina, Borsuków, Pratulina, Radruża, Koterki, Kostomłotów, Jabłecznej, Bułgarii, Brazylii i Bezodni. Odwiedzamy Stary Młyn, cerkwie na Roztoczu i Grzędzie Sokalskiej, Wielki Dział, Stefanię, Prominenta Złocistego, dwa słońca września, Dudka i Żmija. Rozmawiamy o Jankielu Grojserze i Eugeniuszu-Tkaczysznie Dyckim, o rodzinie Herscha Federbuscha. Przestrzeń Pogranicza jest bardzo gęsta i splątana i choć często spotykamy na niej ruiny (patrz fotografie na okładce autorstwa Tomasza Michalskiego), to są to ruiny wciąż żywe, na których wyrastają nowe historie. Historie, które nie mają końca, choć zdarza im się mieć początek.

W tym numerze, od początku, bez końca: Cyprian Bukaj – WIDOK Z OKNA, RAMOLIKI, Katarzyna Chochowska – DZIEWCZYNA I MŁYN,  Bogusław Pupiec – DWA SŁOŃCA WRZEŚNIA, Dorota Grzymała – STEFANIA, Paweł Niedźwiedź – ANI SŁOWA O… JARCZOWIE, Mieczysław Gmiterek – NAROLSKIE OKRUCHY, APETYT NA JEDZENIE, Kamila Niemczuk – KSANTYPA NA ROZTOCZU, Henryk Szkutnik – DUDEK, PROMINENT ZŁOCISTY, Patrycja Maczyńska – ŻMIJ NA WIELKIM DZIALE, Debora Schneider – MIAŁAM SZCZĘŚCIE DO SIEBIE SAMEJ, Adrianna Iwanejko – BEZODNIA, Agnieszka Sztajer – WIERSZE WYBRANE, Paweł Sawka – POD WIELKIM DACHEM LWOWA, Agnieszka Piela – JANKIEL – ALIBI OD BOGA, Katarzyna Makieła-Organisty – TRYPTYK OGNIOTRWAŁY (POŻAR, RATUNEK, SKRAWEK), IDZIE I NAS NIE MINIE, POLOWANIE NA ĆMĘ, WSZYSTKO W PORZĄDKU (NIEBIESKI), Matylda Rosińska-Távora – O TKACZYSZYNIE-DYCKIM W BRAZYLII. ROZMOWA Z PROFESOREM HENRYKIEM SIEWIERSKIM, Willow Kohlrausch Távora – AKWARELA, Paweł Koda – WIELKIE OCZY, CERKIEW, Venesa Nacheva – EUGENIUSZ TKACZYSZN-DYCKI W KONTEKŚCIE POGRANICZNOŚCI. Robert Gmiterek – LISIEJAMSKIE WYIMKI, ROZMOWA NA POGRANICZU, NOTATKI I ERRATY, Jerzy Garbacz – GRECKOKATOLICKIE DREWNIANE CERKWIE GRZĘDY SOKALSKIEJ I ROZTOCZA WSCHODNIEGO, Philippe Gombart – LOSY RODZINY HERSCHA FEDERBUSCHA Z ŻURAWIEC, Sławomir Litkowiec – RZECZYCA, TAM GDZIE PASŁY SIĘ WIELBŁĄDY, Monika Belka – PERYPETIE BELKI NA ROZTOCZU WIELKIM, Tomasz Michalski – WĘDROWNY ZAKŁAD PORTRETOWY.

Na koniec, przez wzgląd na to, że wyjątkowo dużo w numerze poetyckości, pragnę przytoczyć fragment dziewięcierskiego wiersza Agnieszki Sztajer, która z gęstości i splątania, z ruin Pogranicza wywodzi i jawi to, co w nim najgęściejsze – Pustkę:

„…widzę rzeczy takimi, jakimi się jawią,

a nie – jakimi są. Strzaskane Deesis:

na nagrobku bruśnieńskim, zetlałym, poziomo

wędrującym ku ziemi: po lewej Tereska

Martin, przenajświętsza, świętsza od Przeczystej

Dziewicy; po prawej Dyzma złoczyńca. Nad nimi

wyrwa. Pusto, nie ma Tego,

który najbardziej powinien tam Być.”

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek

Widok z okna jaki jest, każdy widzi. Każdy ma swój. Każdy ma swoje okno, jeśli ma szczęście, i  swoje widoki. A jednak czasami, a nawet częściej niż czasami, zdarza się tak, że każdy widzi podobnie — i to nie przez podobieństwo, ani pokrewieństwo, a przez |?|\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\
\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\de (tu weszła mi w słowo nasza kotka, która przespacerowała się po klawiaturze w drodze do swej ulubionej kryjówki pełnej ciepłych koców i kocich snów – szafy). Właśnie, przez co? Nie wiemy. Jak wtedy gdy w dwu zupełnie różnych pracach, pisanych w tym samym czasie, przez różnych autorów, na dwu końcach światów, znajdujemy te same kredki.

Jak u  Cypriana Bukaja w WIDOKU Z OKNA: „Czasami jednak mam ochotę samemu wziąć kredki i przemalować zaokienną kolorowankę, ale… albo mi się nie chce, albo brakuje takich kolorów, które wydają mi się naówczas potrzebne i wtedy znów zostaje tylko ta czarna.” i Adrianny Iwanejko w OKNACH ZWIERCIADŁACH DOMU: „opowieść o domu zbudowanym po wojnie tuż obok starego, też powojennego i jeszcze starszego, spalonego w czasie o którym nie chce się mówić, a samo się mówi na Grzędzie, z papierów znalezionych na strychu i dziecięcych kredek Bambino”.

Jedyne co przychodzi mi do głowy to to, że istnieją takie kredki, które należą do tej samej przestrzeni, do przestrzeni Pogranicza i za każdym razem trafiają do rąk ludzi, którzy ją malują i piszą.

W czerwcowym, zielono-czerwonym numerze malują i piszą: Renata Ferenc-Pupek: LUDZKA TWARZ ZAWAŁYLA, Bogusław Pupiec: DZIAŁY GRABOWIECKIE, Agnieszka Piela: TAM GDZIE CISZA KRZYCZY, Paweł Koda: MYCÓW, Dorota Grzymała: ANTONI, Katarzyna Makieła-Organisty: CO MOŻNA, URATOWANE, Henryk Szkutnik: ROZTOCZAŃSKIE BIAŁE KRUKI, Katarzyna Chochowska: Z PAMIĘTNIKA DEVJATYRSKIEJ DROGI, Marta Krawczyk: MŁYN W UHNOWIE/МЛИН В УГНОВІ, Philippe Gombart: PRZYSTANEK RACHANIE, Kacper Zub: MOJA ARKADIA – RZECZ O KOMBINACIE PAŃSTWOWYCH GOSPODARSTW ROLNYCH W PRZEWODOWIE, Paweł Sawka: PRZEWODÓW SZARY, Piotr Jucha: LATEM JADĘ NA POŁUDNIE, Kamila Niemczuk: KRYTYKI I POLEMIKI, CZ.I KRYTYKA GRZĘDOCENTRYZMU, polemizują: Daniel Sabaciński i Robert Gmiterek, ROZMOWA NA POGRANICZU, Paweł Niedźwiedź: ANI SŁOWA O… KRYŁOWIE, Patrycja Maczyńska: POŁUDNICA ZE ŚWIĄTYNI SŁOŃCA, Sławomir Litkowiec: OBRAZ KRÓTKI, PICIA NA POGRANICZU WÓDKI, Tomasz Michalski: WĘDROWNY ZAKŁAD PORTRETOWY: GRAJMY PANU NA FLET(NI), Monika Belka: Z MIASTA NA WIEŚ, CZYLI PERYPETIE BELKI NA ROZTOCZU WIELKIM: OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA, CZYLI TAJEMNICA DZIEWIĘCIERSKIEJ MARYI, Cyprian Bukaj: RAMOLIKI.

Zapraszam też innych piszących i malujących na wrzesień; chodźcie – malujcie nasz świat.

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek

  Kiedy w listopadzie 2021 roku ukazał się pierwszy numer Przestrzeni Pogranicza, po cichu liczyliśmy, że tytuł ten zwróci uwagę na istnienie przestrzeni dotychczas dość bezrefleksyjnie pomijanej w ważnych dyskursach literackich, kulturalnych, historycznych i społecznych, przestrzeni wrzucanej albo do jednego worka z „kresami” albo spychanej na peryferie, wykluczanej, orientalizowanej i postrzeganej stereotypowo i płasko. Oczywiście, mierzyliśmy siły na zamiary i świadomi niewielkiego zasięgu niszowego w końcu pisma, zajęliśmy się rzeczami małymi, ale w naszym przekonaniu ważnymi, które w dłuższej perspektywie czasu byłyby zdolne zbudować czytelny i plastyczny obraz miejsca, w którym żyjemy, pracujemy, które odwiedzamy i którego doświadczamy, podróżując przez jego historię, kulturę, literaturę i krajobrazy.

Jeszcze nie czas na podsumowania i rozliczenia, ale po czterech latach pracy zauważyliśmy, że idea Przestrzeni Pogranicza nie tylko została dostrzeżona, ale powoli zastępuje niegdysiejsze „kresy”, Polskę B, czy różne końce świata w nazwach i problematyce wielu regionalnych i ponadregionalnych projektów. Jest to dla nas powód do satysfakcji i zachęta do dalszej pracy. Mamy również nadzieję, że projekty te wniosą wiele dobrego w umacnianie tożsamości Pogranicza, które, przypominamy, nie kończy się na granicy, ale granice przenika.

W marcowym numerze proponujemy Czytelnikom podróż po znanych i mniej znanych rejonach Przestrzeni. Jedne z destynacji będą oczywiste, inne zupełnie niespodziewane. Nie zabraknie, bo zabraknąć nie może WIDOKU Z OKNA Cypriana Bukaja. Po raz pierwszy i mamy nadzieję, że nie ostatni gościmy na naszych stronach, w jego i w naszych stronach, przy  STOLE Dariusza Kosteckiego, poetę-fotografika, piewcę Duchowości Pogranicza. O duchowości pogranicza nikt nie wie tyle, ile wie Agnieszka Sztajer, której dramat POD HREBEŃSKIM NEPOMUKIEM może wywołać u bardziej wrażliwych Czytelników przewrót iście kopernikański. Paweł Sawka hipnotyzuje obrazami OD BEŁZA PO WARĘŻ. Dorota Grzymała przychodzi z JANEM i z ROZMOWĄ, opowiadaniem nagrodzonym w konkursie „Na kamieniu kamień – wokół twórczości Wiesława Myśliwskiego”, a wraz z nią Katarzyna Makieła-Organisty ze specjalnie dla opowiadań przygotowanymi rysunkami. Jesteśmy zafascynowani ich literacko-malarską współpracą. Współpraca Patrycji Maczyńskiej i Grzegorza Ciećki przyniosła efekt w postaci REGIONALNYCH WZORÓW JAKO CZYNNIKA WIĘZI SPOŁECZNYCH WSI, a Patrycja Maczyńska osobiście historię WIATRU GRAJĄCEGO NA TAMBURYNIE. Katarzyna Chochowska oprowadza gości po GALERII PANI STEFANII. Matylda Rosińska Távora rozmawia z Ewą Koper o MIEJSCU, które nazywają Bełżec. Autorem rysunku do rozmowy jest Willow Kohlrausch Távora. Paweł Niedźwiedź zaś nie mówi o nim ANI SŁOWA. Po raz pierwszy na naszych łamach Michał Łałak powraca do Wielkiej Wojny i historii NIE NA ZAWSZE BEZIMIENNYCH Z PAWŁÓWKI. Henryk Szkutnik towarzyszący nam od niepamiętnych czasów proponuje pójść zupełnie nową DROGĄ, a Renata Ferenc-Pupek pokazuje jak gorzko smakuje powrót drogą bez powrotu CHŁOPAKA Z ZAGÓRY. Philippe Gombart powraca we WSZYSTKICH RZEKACH FILIPA z nową-starą rzeką, ŁUKAWICĄ. Nieprzerwanie trwają ROZMOWY NA POGRANICZU. Tym razem w Radrużu rozmawiają o nacjonalizmach dr Olga Linkiewicz i Marta Derejczyk. Jest ŁUKAWICA, jest i ŁUKAWIEC Pawła Kody do pary, a w ŁUKAWCU cerkiew pod wezwaniem św. Dymitra Męczennika. Sławomir Litkowiec wspomina o plutonowym MIECZYSŁAWIE ZAJĄCZKOWSKIM poległym we wrześniu 1939 r. w okolicach Żernik. Błażej Mysiak w TEATRZE JEDNEGO AKTORA zabiera nas do MYCOWA i odkrywa przed  nami genius loci tego miejsca. Ilona Winogrodzka przypomina o istnieniu MOROCZYŃSKIEGO DWORU. PERYPETIE Moniki Belki tym razem kończą się na zapiecku. Tomasz Michalski z WĘDROWNYM ZAKŁADEM PORTRETOWYM nie spoczywa na zapiecku, ani na laurach i otwiera zakład, jak co kwartał. Koniec Przestrzeni poznajemy po tym, który zaczynał. RAMOLIKI Z KOŃCA…, Cypriana Bukaja, wszystko, co otwarło OKNO, zamykają.

                                                                                                               Redaktor naczelny

                                                                                                               Robert Gmiterek

Listopad dla naszego pisma to miesiąc szczególny. I to nie ze względu na święta listopadowe, krótsze dni, które ograniczają aktywność na świeżym powietrzu i dłuższe wieczory skłaniające do nadobowiązkowych lektur i rozmów. W czym innym rzecz. Podczas gdy inni, ba cały świat niemal, ma przed sobą jeszcze miesiąc do końca roku, autorzy i zespół tworzący Przestrzeń Pogranicza, właśnie w listopadzie obchodzi jego koniec. Kiedy ta Przestrzeń trafi do rąk czytelników, my już będziemy pracować w kolejnym. Pomimo krótszego roku, cieszymy się jednak jednym z danych nam przez to przywilejów. Pierwsi składamy życzenia noworoczne swoim czytelnikom i pierwsi wiemy, czy się spełniły. Tak więc, drodzy czytelnicy, życzymy Wam szczęśliwego Nowego Roku i już w następnym, marcowym numerze opowiemy wam jak bardzo będzie on szczęśliwy.

W tym numerze życzenia wraz z zespołem redakcyjnym składają:

Cyprian Bukaj wraz z Agnieszką, Piotrem Pielą i RAMOLIKAMI w WIDOKU Z OKNA na Dziewięcierz, Nowe Brusno i Stary Dzików,

Agnieszka Sztajer mocnym i przejmującym MANIFESTEM GEOGRAFICZNYM,

Marta Krawczyk ze WSCHODEM,

Katarzyna Chochowska IMPRESJĄ MIASTECZKA BEŁZ I ŚWIATEM W PŁAZOWIE,

Robert Gmiterek ROZMOWĄ NA POGRANICZU z KULTURĄ NIE ZNAJĄCĄ GRANIC, Renata Ferenc-Pupek NA ROZSTAJU DRÓG wraz z tymi, których nie ma,

Henryk Szkutnik życzy kolorowego Nowego Roku PO WYROKU,

Sławomir Litkowiec w ŚWIĄTYNI NAUKI W POSADOWIE,

Witali Michalczuk w KILKU MYŚLACH O FESTIWALU MUZYKI CERKIEWNEJ W RADRUŻU,

Paweł Niedźwiedź bez słów, czyli ANI SŁOWA… O KORNIACH,

Agnieszka Piela TAM GDZIE WĘDRUJE NIE TYLKO TRUMNA,

Patrycja Maczyńska z DUCHEM ZE ŚWIDNICY,

Kamila Niemczuk z KSANTYPĄ NA ROZTOCZU I ELFAMI NA KOŃCU ŚWIATA,

Adam Szabat w ULICZCE,

Paweł Sawka z WARĘŻEM,

Ilona Winogrodzka z KRUSZYNĄ,

Bogusław Pupiec z ERRATĄ od redaktora naczelnego w Łabuńkach Pierwszych na Dahanach,

Anna Nowak i Leszek Żebrowski w LESIE OŻYWIONEJ SZTUKI – BROKEN FOREST,

Dorota Grzymała z JAKUBEM,

Katarzyna Makieła-Organisty ze SPOWIEDZIĄ, MODLITEWNYMI RĘKAMI i WIADOMOŚCIĄ,

Philippe Gombart ze swoimi WSZYSTKIMI RZEKAMI,

Paweł Koda w PŁAZOWIE,

Tomasz Michalski z PRZEŚWIETLNYM WIOLONCZELISTĄ ze swojego WĘDROWNEGO ZAKŁADU PORTRETOWEGO i z WSZYSTKIMI NASZYMI DZIENNYMI STRACHAMI,

Monika Belka z ROZTOCZA WIELKIEGO podczas PODRÓŻY Z PRZYGODAMI ZE WSI DO MIASTA Z UWZGLĘDNIENIEM WYKLUCZENIA KOMUNIKACYJNEGO!

Ja zaś jako redaktor naczelny życzę wam wszystkim, abyście w Nowym Roku nie czuli się wykluczeni i nikogo nie wykluczali z Nowego Roku! Szczęśliwego Nowego Roku!

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek

Dobre są widoki na wrzesień. I choć piszę to w sierpniu, to piszę z przekonaniem graniczącym z pewnością. Mam bowiem przed sobą kolejny WIDOK Z OKNA Cypriana Bukaja, a w nim Grochy, Żuki i Kuryje, jak żywe, żywsze nawet niż za życia. A dalej jest jeszcze lepiej. KSANTYPA NA ROZTOCZU, czyli Kamila Niemczuk zaczyna jesień od zapachu ciszy, wróżąc nam „nadmiar zachwytu, od którego pęka serce”. Po krótkiej nieobecności wracają WSZYSTKIE RZEKI FILIPA , Filipa Gombarta, tym razem wcielając się, czy raczej wnurzając w Sołokiję, jedną z ostatnich z tych na wpół dzikich jeszcze i nieujarzmionych. Powraca też, po jeszcze dłuższej nieobecności, Anna Roci-Gmiterek z O TYM, CO W ŻYCIU WAŻNE, rozmowie rzece, o rzece, ludziach, drzewach i demonach z  Izabelą Świeżawską-Płatkowską, z wiecznie żywych w jej pamięci Hołubi. Agnieszka  Sztajer i jej poezja „skrajni”, już na stałe zadomowiła się w metaforycznej i fizycznej przestrzeni Pogranicza. We wrześniu pisze o sierpniu w Kryłowie i antycypując nadchodzący listopad „przynosi”  do redakcji EPITAFIUM DLA BRONKA PEKOSIŃSKIEGO. Po raz pierwszy gościmy na łamach kwartalnika Anetę Prymakę-Oniszk, z tekstem napisanym specjalnie dla „Rozmów na Pograniczu” o tożsamości Pogranicza: KTO TY JESTEŚ I CO Z TEGO WYNIKA? NOTATKI NA MARGINESIE. Niezwykle cenne, nie tylko osobiste, ale w pewien sposób zbiorowe spojrzenie z samego środka tożsamości Pogranicza na proces jej kształtowania. Pierwszy raz wznosimy także TOAST ZA KRESY UCZCIWE. W tekście będącym pokłosiem lektury książki Anety Prymaki-Oniszk, „Kamienie musiały polecieć. Wymazywana przeszłość Podlasia”.

Błażej Mysiak bez toastów i fajerwerków, uważnie i cierpliwie przeprowadza nas przez powidoki UTRACONYCH ŚWIATÓW. Renata Ferenc-Pupek Z PRZESIEDLEŃCZEGO TOBOŁKA wyciąga „czerwoną teczkę” z planem domu przy ulicy Lipnik 62 w Rawie Ruskiej i zdjęciem Oli z 1956 roku. Opowiada przejmującą historię, która nie ma końca. Bogusław Pupiec nie poprzestaje na wrześniu, choć ROK W DOLINIE GÓRNEJ ŁABUŃKI to i tak mało. Dorota Grzymała i jej STILL LIFE. KATARZYNA OD MARTWYCH NATUR, to fascynująca literacka podróż pod podszewkę, na drugą stronę płócien, za krawędź szkicownika Katarzyny Makieły-Organisty. Pogranicze bez „bab”? To niemożliwe. Patrycja Maczyńska, w BABACH POGRANICZA, pisze o tym, co chcielibyśmy o  nich wiedzieć, ale boimy się zapytać. SKĄD JESTEŚ? pyta Matylda Rosińska artystkę Agatę Jarosławiec w rozmowie o tym, skąd, jak i dlaczego jesteśmy tu i teraz, o „relacjach między historią, ciałem i tożsamością”. Paweł Sawka przedstawia KOSMOGONIĘ OSTÓW. Jest to pierwsze tak esencjonalne ujęcie kosmogonii roślin. I następny powrót. Po nieobecności w czerwcu, we wrześniu Sławomir Litkowiec powraca z TRĘDOWATĄ Z UHNOWA. Paweł Niedźwiedź ANI SŁOWA … nie pisze w każdym numerze kwartalnika. W tym nie poczytamy o Cieszanowie. Po STACHU w czerwcu, we wrześniu przychodzi ANIELA, kolejny portret Pogranicza, pióra Doroty Grzymały, ilustrowany rysunkami ze szkicownika Katarzyny Makieły-Organisty. A SPOD PĘDZLA HENRYKA SZKUTNIKA wychodzi PORTRET Z KOTEM w nieprzypadkowej koincydencji gwiazd. O gwieździe Piołun, czerwonej gwieździe, która determinowała przez ponad pół wieku życie na Pograniczu, o tym życiu w ROZMOWIE CZWARTEJ o książce „To nie jest miejsce do życia. Stalinowskie wysiedlenia znad Bugu i z Bieszczad”. Grzegorz Ciećka w NOTATKACH zdaje relację z POŚWIĘCENIA KRZYŻA – POWROTU DAWNYCH TRADYCJI, a redaktor naczelny w ERRATACH przeprasza wierszem Franciszka Mułę za Komedię. Paweł Koda, który na co dzień rysuje w  „Architekturze piórkiem pisanej”, pisze NOWE BRUSNO JAK STARE.

Monika Belka z krainy kwitnącej rzodkiewki zdradza nam tajemnice TAJEMNICZEGO OGRODU. Tomasz Michalski z WĘDROWNYM ZAKŁADEM PORTRETOWYM zawędrował tym razem w krainę filmów klasy B i przywiózł z wyprawy wysokiej klasy portret CHUCKA NORRISA NA ROZTOCZU. A na koniec września RAMOLIKI Cypriana Bukaja, endemiczny gatunek literacki charakterystyczny dla przestrzeni Pogranicza! Do września więc Drodzy Czytelnicy. Do września!

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek

Piszą, że „10” jest symbolem końca, cyklu wiecznego powrotu. W astrologii zaś wiąże się ją ze znakiem Panny. W tarocie numerem „10” oznacza się kartę Koła Fortuny. „10” to suma palców u rąk i u nóg człowieka. Jest w końcu, w marcu 2024 roku „10” numerem „Przestrzeni Pogranicza”. I dla nas, dla zespołu redakcyjnego, autorów i, mamy nadzieję, czytelników, to najbardziej symboliczna dziesiątka, którą wiążemy nie z końcem (choć Pogranicze nie raz nazywane jest końcem świata), a z powrotem. Wracamy już dziesiąty raz z nowymi widokami na przyszłość i przeszłość. Z „nowymi” i „starymi” autorami, tekstami i fotografiami. Wracamy i nie mówimy ostatniego słowa, choć mamy taką nadzieję, że kiedyś będzie ono należało do nas wszystkich, tak jak teraz, kiedy oddajemy ten numer z naszych rąk w ręce czytelników. A w Waszym numerze, Wasi:

Cyprian Bukaj, WIDOK Z OKNA,

Philippe Gombart, TOUTES LES RIVIÈRES DE PHILIPPE. WSZYSTKIE RZEKI FILIPA,

Kamila Niemczuk, KSANTYPA NA ROZTOCZU/PO CO JEST GRZĘDA SOKALSKA/ ROZTOCZAŃSKIE KOTY/W ROZTOCZAŃSKIEJ SIECI,

Agnieszka Piela, KABARET I WOJNA, CZYLI TAM GDZIE KWITNĄ BIAŁE BZY…,

Andrzej Zygmuntowicz, DUCHOWOŚĆ POGRANICZA,

Agnieszka Sztajer, (PIOSENKA O SOKALSKIM MOŚCIE)/(W DRODZE NA PRZEMYŚL),

Błażej Mysiak, MODLITWY LUDU POLSKIEGO,

Matylda Rosińska, TU I TAM U SIEBIE,

Jerzy Kuśnierz, Z NURTEM RZEKI WARĘŻANKI,

Paweł Niedźwiedź, ANI SŁOWA O… DOŁHOBYCZOWIE,

Robert Gmiterek, ROZMOWY NA POGRANICZU/AGNIESZKA PAJĄCZKOWSKA – MONIKA ZAJĄC-CZERKIES/ OLGA SOLARZ – MACIEJ PIOTROWSKI,

Paweł Koda, WOLA WIELKA,

Sławomir Litkowiec, ŚWIĘTOKRADCA Z BUDYNINA,

Renata Ferenc-Pupek, OJCOWIZNA,

Dominika Bojarczuk, MAKATKA LUDOWA,

Paweł Sawka, DESZCZ ZE ŚNIEGIEM (NA GRZĘDZIE SOKALSKIEJ),

Pati Maczyńska, Grzegorz Ciećka, SKANDAL W ZAŁUŻU,

Henryk Szkutnik, SPOD PĘDZLA HENRYKA SZKUTNIKA,

Tomasz Michalski, JORCAJT, CZAS CHASYDÓW W CIESZANOWIE,

Andrzej Stanisław Adamczuk, WOLNOŚĆ CHŁOPSKA WAŻNA TO SPRAWA – A NIE JAKIEŚ TAM AMBAJE,

Monika Belka, Z MIASTA NA WIEŚ, CZYLI PERYPETIE BELKI NA ROZTOCZU WIELKIM/ MYSZKA – HISTORIA TROCHĘ BEZ HAPPY ENDU,

Tomasz Michalski, WĘDROWNY ZAKŁAD PORTRETOWY TOMASZA MICHALSKIEGO /MRÓWKOJAD CERKIEWNY,

Cyprian Bukaj, RAMOLIKI WODNE, PŁYNNE, RZECZNE ALBO NIEDORZECZNE, A DO TEGO STRUMIENNE, NOCNE I DZIENNE.

Redaktor naczelny

Robert Gmiterek